VAR (Video Yardımcı Hakem) sistemi

Tanım ve temel ilke

VAR sisteminde, sahadaki hakem ekibine ek olarak video odasında görev yapan ve maç görüntülerine anlık erişimi bulunan hakemler yer alır. Video yardımcı hakem, bir pozisyonu sahadaki hakemin talebi üzerine inceleyebileceği gibi hakemin gözünden kaçmış olabilecek ciddi bir olay konusunda onu uyarabilir de. Sistemin temel ilkesi, her pozisyonda kusursuz doğruluğa ulaşmak değil, "açık ve net hata" niteliğindeki kararları ya da gözden kaçmış ciddi olayları düzeltmektir. Nihai karar her zaman sahadaki hakeme aittir; hakem gerekli gördüğünde saha kenarındaki monitörde görüntüleri bizzat izleyebilir (sahada inceleme).

Tarihçe: denemeden kurala

IFAB, 5 Mart 2016'da Galler'in Cardiff kentinde yapılan 130. Genel Kurulu'nda video yardımcı hakemlerle canlı deneme yapılmasını ilke olarak onayladı. Denemelerin en az iki yıl sürmesi ve en geç 2017/18 sezonunda başlaması kararlaştırıldı. Deneme sürecinin ardından 3 Mart 2018'de Zürih'teki FIFA merkezinde toplanan 132. IFAB Genel Kurulu, VAR kullanımını oy birliğiyle onayladı ve zorunlu protokolleri içeren VAR El Kitabı'nı kabul etti. Bu karar, sistemi kullanmak isteyen her organizasyonun bir onay sürecinden geçmesini de şart koştu. FIFA Konseyi'nin onayıyla VAR, 2018 FIFA Dünya Kupası'nda ilk kez bir Dünya Kupası turnuvasında kullanıldı. Türkiye'de ise Türkiye Futbol Federasyonu, VAR'ın 2018-19 sezonundan itibaren Süper Lig maçlarında ve 1. Lig play-off aşamasında uygulanacağını Temmuz 2018'de duyurdu.

İncelenebilen pozisyonlar

IFAB'ın VAR protokolüne göre sistem yalnızca "maçın gidişatını değiştiren" dört temel durumda devreye girer: gol olup olmadığı (golden önceki hücumda yapılan ihlaller ve topun oyun dışına çıkması dahil), penaltı verilip verilmemesi, doğrudan kırmızı kart gerektiren olaylar (gol şansını engelleme, ciddi faul, şiddetli davranış, ısırma veya tükürme gibi) ve hakemin yanlış oyuncuya kart göstermesiyle oluşan kimlik karışıklığı. Bu sınırlama, oyunun akışının sürekli kesilmesini önlemeyi amaçlar; oyun yeniden başladıktan sonra çoğu karar artık değiştirilemez. Golle sonuçlanan pozisyonlardaki ofsayt kararları da bu çerçevede incelenir.

Kontrol ve inceleme süreci

VAR ekibi, video operasyon odasında görev yapan video yardımcı hakem ile ona destek olan bir veya daha fazla yardımcı VAR (AVAR) ve tekrar görüntü operatörlerinden oluşur. Video hakemi gol, penaltı, doğrudan kırmızı kart ve kimlik karışıklığı ihtimali taşıyan her pozisyonu kendiliğinden "kontrol" eder; açık bir hata yoksa bu kontrol sessizce tamamlanır ve oyun kesilmez. "İnceleme" başlatma yetkisi ise yalnızca hakeme aittir. Faulün şiddeti, ofsayttaki müdahale ya da elle oynama gibi yoruma dayalı kararlarda hakem saha kenarındaki inceleme alanına giderek görüntüleri kendisi izler. İhlalin yeri, temas noktası veya topun oyun dışına çıkıp çıkmadığı gibi olgusal kararlarda ise genellikle yalnızca VAR incelemesi yeterli görülür. Hakem incelemeyi başlatırken ve sonucu açıklarken elleriyle bir televizyon ekranı çizer. Bu işareti aşırı biçimde yapan oyuncu ve yöneticiler sarı kartla cezalandırılır; inceleme alanına giren oyuncu sarı kart, video operasyon odasına giren kişi ise kırmızı kart görür.

Teknolojik gelişmeler ve yarı otomatik ofsayt

VAR'ın yaygınlaşmasıyla birlikte ofsayt incelemelerini hızlandıracak teknolojiler geliştirildi. FIFA, 1 Temmuz 2022'de yaptığı açıklamayla 2022 Dünya Kupası'nda yarı otomatik ofsayt teknolojisinin kullanılacağını duyurdu. Bu sistemde stadyum çatısının altına yerleştirilen 12 takip kamerası, her oyuncunun vücudundaki 29'a kadar veri noktasını saniyede 50 kez izler; topun içindeki ölçüm birimi ise saniyede 500 kez veri gönderir. Sistem, ofsayt durumunu video odasındaki hakemlere otomatik bir uyarı olarak iletir; karar yine hakemlerce onaylanır.

2026/27 değişiklikleri ve kamuya açıklama

IFAB, 28 Şubat 2026'da Galler'in Hensol kasabasında düzenlenen 140. Genel Kurulu'nda VAR'ın yetki alanını genişletti. Buna göre VAR, açık kanıt bulunması hâlinde açıkça hatalı verilmiş ikinci sarı karttan doğan kırmızı kartları, cezanın yanlış takıma verildiği kimlik karışıklıklarını ve organizasyonun izin vermesi koşuluyla oyunu geciktirmeden incelenebilecek açıkça hatalı köşe vuruşu kararlarını da inceleyebilir. Değişiklikler, 1 Temmuz 2026'da yürürlüğe giren 2026/27 Oyun Kuralları kapsamında 2026 Dünya Kupası'nda da uygulandı. Protokol ayrıca organizasyonlara, VAR incelemesi sonrasında hakemin kararını stadyumdaki seyircilere ve yayına sesli olarak açıklaması seçeneğini tanır.

İlgili maddeler

Kaynakça

1. IFAB – Video Yardımcı Hakem (VAR) Protokolü (güncel sürüm)
2. FIFA – IFAB, video yardımcı hakem deneylerini onayladı (Mart 2016)
3. FIFA – IFAB 132. Genel Kurulu sonrası açıklama (Mart 2018)
4. FIFA – Yarı otomatik ofsayt teknolojisi 2022 Dünya Kupası'nda kullanılacak
5. FIFA – IFAB oyun akışı ve oyuncu davranışı için yeni önlemler getirdi (Şubat 2026)
6. Euronews Türkçe – 2018 Dünya Kupası'na damga vuran VAR sistemi Süper Lig'e geliyor