Fair play
Fair play (centilmenlik, dürüst oyun), sporda kurallara uymanın ötesinde rakibe, hakeme, seyirciye ve oyunun ruhuna saygıyı ifade eden etik ilkedir. Uluslararası Fair Play Komitesi (CIFP), FIFA, UEFA ve ulusal olimpiyat komiteleri gibi kuruluşlar bu ilkeyi ödüller, kampanyalar ve yarışma kurallarıyla teşvik eder.
Kavram ve kapsam
Fair play kavramı, yazılı kuralların yanı sıra yazılı olmayan sportmenlik ilkelerini de kapsar. Rakibin sakatlanması hâlinde topu oyun dışına atmak, hakemin lehe verdiği hatalı bir kararı düzeltmek, yenilgiyi kabullenmek ve rakibi tebrik etmek bu anlayışın tipik örnekleri arasında sayılır. Kavram; sporcuların yanı sıra antrenörler, yöneticiler ve taraftarlar için de geçerli kabul edilir. Fair play ayrıca şiddet, ırkçılık ve ayrımcılıkla mücadele ile dopingle mücadele gibi sporun bütünlüğünü korumaya yönelik çabaların da ortak temelini oluşturur.
Uluslararası Fair Play Komitesi (CIFP)
Uluslararası Fair Play Komitesi, ilk adı "Pierre de Coubertin Fair Play Ödüllerini Düzenleme Uluslararası Komitesi" olarak 5 Aralık 1963'te Paris'te kuruldu. Kurucuları arasında UNESCO, Uluslararası Spor Basını Birliği (AIPS), Uluslararası Spor Bilimi ve Beden Eğitimi Konseyi (ICSSPE) ile basketbol, futbol, ragbi ve güreş uluslararası federasyonları yer aldı. İlk Pierre de Coubertin Fair Play Ödülü 29 Ocak 1965'te, 1964 Innsbruck Kış Olimpiyatları'nda rakibi Tony Nash'e kızağı için gerekli bir parçayı veren İtalyan kızakçı Eugenio Monti'ye verildi. Komite 1977'den itibaren örnek insani davranışlar sergileyen kişileri de ödüllendirmeye başlamıştır. 1974'te fair play alanında ortak çalışma için Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) ve UNESCO'ya başvuran komitenin onursal başkanlığını dönemin IOC Başkanı Lord Killanin üstlenmiştir. O tarihten bu yana CIFP, Uluslararası Olimpiyat Komitesi ile iş birliği içinde çalışarak olimpiyat hareketinin değerlerini desteklemektedir.
Futbolda fair play: FIFA ve UEFA
FIFA Fair Play Ödülü, FIFA'nın en eski ödülüdür; ilk kez 1987'de İskoç kulübü Dundee United'ın taraftarlarına verilmiştir. O tarihten bu yana ödül taraftarlara, milli takımlara, kulüplere, oyunculara ve federasyonlara layık görülmüştür. Fair play ilkesi yarışma kurallarına da yansımıştır: 2018 FIFA Dünya Kupası'nda H Grubu'nda puan, averaj, atılan gol ve ikili maç bakımından eşit kalan Japonya ve Senegal arasındaki sıralama, gördükleri sarı kart sayısına dayanan fair play puanıyla belirlenmiş; dört sarı kart gören Japonya, altı sarı kart gören Senegal'in önünde son 16'ya kalmıştır. Bu örnek, disiplinli ve kurallara saygılı oyunun yalnızca ahlaki bir değer olmadığını, kimi zaman doğrudan sportif sonucu da belirleyebildiğini göstermiştir. UEFA ise EURO 2008 öncesinde başlattığı "Respect" kampanyasıyla rakibe, hakeme, taraftarlara ve oyuna saygıyı öne çıkarmış; şiddet, ırkçılık ve ayrımcılığa karşı programları bu çatı altında toplamıştır. Kampanya ayrıca taraftar desteği, kültürlerarası diyalog, çevre ve insani yardım alanlarındaki girişimleri de kapsar. UEFA, düzenlediği maçlarda oyuncuların, yöneticilerin ve taraftarların davranışlarını fair play ölçütleriyle değerlendirir ve özellikle sportmen davranışları ödüllendirir.
Yeşil kart uygulaması
İtalya'da Serie B, örnek centilmenlik davranışlarını ödüllendirmek amacıyla Ocak 2016'da "yeşil kart" uygulamasını başlattı. Ceza amacı taşıyan sarı ve kırmızı kartların aksine yeşil kart, olağanüstü fair play davranışlarını takdir etmek için verilir. İlk yeşil kart, Ekim 2016'da Vicenza forveti Cristian Galano'ya, Entella maçında takımı lehine verilen köşe vuruşunun aslında rakip lehine kale vuruşu olması gerektiğini hakeme söylemesi üzerine gösterildi.
Türkiye'de fair play
Türkiye'de fair play çalışmaları, Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi (TMOK) bünyesindeki Fair Play Komisyonu tarafından yürütülür. Komisyonun düzenlediği ve "İyiye, doğruya, güzele" sloganıyla tanıtılan Türkiye Fair Play Ödülleri kırk yılı aşkın süredir verilmektedir. Ödüller, sporda centilmenliği yalnızca sahadaki davranışlarla sınırlı tutmayıp toplumsal hayattaki örnek tutumları da kapsayacak biçimde ele alır. Ödüller kariyer, davranış, tanıtım ve toplumsal fair play gibi kategorilerde sporcu, antrenör, gazeteci ve diğer kişilere sunulur; Aralık 2023'te düzenlenen 2022 ödül töreninde CIFP Başkanı Jenő Kamuti'ye de CIFP'nin 60. yılı anısına bir fair play madalyası takdim edilmiştir.
İlgili maddeler
Kaynakça
- CIFP – Uluslararası Fair Play Komitesi'nin tarihçesi
- FIFA – The Best ödüllerinin kısa tarihi (FIFA Fair Play Ödülü)
- UEFA – Fair play ve Respect
- ANSA – Fair play için ilk yeşil kart verildi (Ekim 2016)
- CBS Sports – Japonya, fair play puanıyla Senegal'in önünde son 16'ya kaldı (2018)
- DHA – TMOK 2022 Türkiye Fair Play Ödülleri sahiplerini buldu