Olimpiyat meşalesi
Olimpiyat meşalesi, Yunanistan'daki antik Olympia'da güneş ışınlarıyla yakılan ve bayrak koşusuyla ev sahibi kente taşınan olimpiyat ateşinin simgesidir. Modern oyunlarda ateş ilk kez 1928 Amsterdam'da yakılmış, meşale bayrak koşusu ise 1936 Berlin Oyunları'yla başlamıştır.
Antik kökenler
Ateş, antik Yunan dünyasında kutsal sayılırdı. Mitolojiye göre Prometheus ateşi tanrılardan çalarak insanlara vermişti. Antik Olimpiyat Oyunları süresince Olympia'da, ocak tanrıçası Hestia'nın sunağında kutsal bir ateş yanık tutulurdu. Antik Yunan'da meşaleyle yapılan bayrak yarışları da bilinmekle birlikte, bugünkü meşale koşusu modern dönemin bir icadıdır.
Amsterdam 1928 ve Berlin 1936
Modern olimpiyatlarda ateş ilk kez 1928 Amsterdam Oyunları'nda, mimar Jan Wils'in tasarladığı ve olimpiyat stadyumuna bakan Maraton Kulesi'nde yakıldı. 1932 Los Angeles'ta ateş stadyumun giriş kapısının tepesinde yandı. Meşale bayrak koşusu ise 1936 Berlin Oyunları Organizasyon Komitesi Genel Sekreteri Carl Diem'in fikriydi; Diem, antik Yunan meşale yarışlarından esinlenmişti. Ateş Olympia'da parabolik aynayla yakıldı; törende modern oyunların kurucusu Pierre de Coubertin de bulundu. Meşale; Yunanistan, Bulgaristan, Yugoslavya, Macaristan, Avusturya ve Çekoslovakya'dan geçerek üç binden fazla koşucuyla 1 Ağustos 1936'da Berlin'deki olimpiyat stadyumuna ulaştı. Organizasyon komitesi başlangıçta ateşi antik uygulamaya uygun olarak yavaş yanan rezene saplarından bir demet içinde taşımayı düşünmüş, ancak pratik nedenlerle meşalede karar kılmıştı. İlk meşaleyi Yunan atlet Konstantinos Kondilis taşıdı, stadyumdaki kazanı ise son koşucu Fritz Schilgen yaktı. Nazi rejiminin propaganda amacıyla da kullandığı bu ilk koşu, aynı oyunlarda Jesse Owens'ın zaferleriyle birlikte tarihe geçti.
Olympia'daki yakma töreni
1936'dan bu yana tüm Yaz Oyunları'nın ateşi Olympia'da yakılmaktadır. Olimpiyat Şartı da ateşin "IOC'nin yetkisi altında Olympia'da yakıldığını" belirtir. Tören, Hera Tapınağı'nın önünde düzenlenir: rahibeleri canlandıran kadınlar, parabolik bir aynada toplanan güneş ışınlarıyla ateşi yakar; başrahibe rolündeki oyuncu meşaleyi ilk koşucuya verir. Bu yöntem, ateşin saflığının güvencesi olarak görülür. Tören, antik ve modern oyunlar arasındaki bağı vurgulayan bir gelenek olarak oyunlara geri sayımın da önemli bir aşamasıdır; örneğin 2018 PyeongChang Kış Oyunları'nın ateşi, oyunlardan yaklaşık üç buçuk ay önce, 24 Ekim 2017'de yakılmıştı. Tören ve Yunanistan'daki koşu, Yunanistan Olimpiyat Komitesi tarafından düzenlenir; ateş Atina'daki Panathinaiko Stadı'nda ev sahibi ülkenin temsilcilerine devredilir. Kış Oyunları'nda ise uygulama zamanla oturdu: 1936 Garmisch-Partenkirchen ve 1948 St. Moritz'te ateş doğrudan ev sahibi kentte yakıldı; 1952 Oslo ve 1960 Squaw Valley'de ateş Norveç'in Morgedal köyünde yakıldı, 1956 Cortina d'Ampezzo için Roma'da yakıldı; 1964 Innsbruck'tan beri kış oyunlarının ateşi de Olympia'da yakılmaktadır.
Dikkat çeken koşular ve Türkiye
Meşale koşuları zamanla sıra dışı rotalara uzandı. 1996 Atlanta için ateş Columbia uzay mekiğine taşındı; 2000 Sidney koşusunda Büyük Set Resifi'nde su altı etabı yapıldı; altı kıtayı dolaşan 2008 Pekin meşalesi Everest'in zirvesine de çıkarıldı. IOC kayıtlarına göre İstanbul, 1964 Tokyo Oyunları'nın meşale rotasında bir etap olarak yer aldı; 1972 Münih meşalesi de İstanbul'a bir sapma yaptı. Paris 2024'te ise kazan, Tuileries Bahçesi'nde gerçek alev yerine su buharı ve LED ışıklarıyla yanan, havaya yükselen bir balon olarak tasarlandı. Paralimpik Oyunlar'ın kendi ateşi de vardır; 1996 Atlanta'da paralimpik kazanı, halata tırmanan sporcu Mark Wellman tarafından yakılmıştı. Paris 2024'te paralimpik ateş Olympia'da değil, hareketin doğduğu Stoke Mandeville'de yakıldı; bkz. Paralimpik Oyunlar.
Milano-Cortina 2026
2026 Kış Olimpiyat Oyunları'nın ateşi 26 Kasım 2025'te Olympia'da yakıldı; yağmur beklentisi nedeniyle tören Olympia Arkeoloji Müzesi'nde kapalı alanda yapıldı ve önceki günkü provada güneş ışığıyla elde edilen ateş kullanıldı. Ateş 4 Aralık'ta Atina'da İtalyan organizatörlere devredildi ve 6 Aralık'ta Roma'dan başlayan İtalya koşusu, 10.001 meşaleciyle 300'ü aşkın kenti dolaşarak yaklaşık 12.000 kilometre sürdü. Oyunlar 6 Şubat 2026'da açıldı; olimpiyat kazanları Milano'daki Arco della Pace ve Cortina d'Ampezzo'daki Piazza Angelo Dibona'da yandı. Olimpiyat simgeleri için ayrıca bkz. olimpiyat halkaları.