Voleybolda rotasyon
Rotasyon, voleybolda sahadaki altı oyuncunun belirli bir sırayla pozisyon değiştirmesini düzenleyen kuraldır. Servis hakkını kazanan takımın oyuncuları saat yönünde birer pozisyon döner; böylece her oyuncu sırayla hem ön hatta hem arka hatta oynar ve servis atar.
Pozisyonlar ve numaralandırma
FIVB kurallarına göre her takımın sahada her zaman altı oyuncusu bulunur. Fileye yakın üç oyuncu ön hat oyuncusudur ve soldan sağa 4, 3 ve 2 numaralı pozisyonları tutar; arkadaki üç oyuncu ise 5, 6 ve 1 numaralı pozisyonlarda arka hattı oluşturur. Setin başında antrenörün verdiği başlangıç dizilişi rotasyon sırasını belirler ve bu sıra set boyunca korunmak zorundadır. Dizilişte değişiklik ancak kurallara uygun bir oyuncu değişikliğiyle yapılabilir. Oyunun bu yapısı, mintonette adıyla doğan sporun gelişimi içinde biçimlenmiştir; ayrıntılar için voleybolun tarihçesi maddesine bakılabilir.
Rotasyon nasıl işler
Servisi atan takım ralliyi kazanırsa sayıyı alır ve aynı oyuncu servise devam eder. Karşılayan takım ralliyi kazandığında ise hem sayıyı hem servis hakkını alır; bu durumda oyuncuları saat yönünde bir pozisyon döner. 2 numaradaki oyuncu servis atmak için 1 numaraya, 1 numaradaki oyuncu 6 numaraya geçer ve diğerleri de aynı yönde ilerler. Kurallara göre rotasyon sırası başlangıç dizilişiyle belirlenir ve servis sırası üzerinden denetlenir; bu nedenle maç kâğıdında her oyuncunun servis sırası izlenir. Servisin rotasyon sırasına uygun olmayan bir oyuncu tarafından atılması rotasyon hatasıdır: rakip sayı ve servis kazanır, sıra düzeltilir ve hatanın yapıldığı andan sonra hatalı takımın kazandığı sayılar iptal edilir; rakibin sayıları geçerli kalır.
Servis anında diziliş ve pozisyon hatası
Pozisyonlar oyuncuların ayaklarının yerle temas ettiği noktaya göre denetlenir. Her arka hat oyuncusu, karşılığı olan ön hat oyuncusundan orta çizgiye daha uzakta durmalı; aynı hattaki oyuncular da sağ-sol sıralamasını korumalıdır. Örneğin 3 numaradaki oyuncu 4 ile 2 numara arasında, 6 numaradaki oyuncu ise 3 numaranın gerisinde ve 5 ile 1 numara arasında yer almalıdır. 2025-2028 kurallarıyla getirilen en önemli değişiklikle bu düzen artık servis vuruşu anında yalnızca karşılayan takım için zorunludur; servisi atan takımın oyuncuları, kendi sahaları içinde kalmak şartıyla istedikleri yerde durabilir. Servis vuruşundan sonra her iki takımın oyuncuları sahalarında ve serbest bölgede dilediği yere hareket edebilir. Pozisyon hatası yapan takım, rakibine sayı ve servis kaybeder ve oyuncuların yerleri düzeltilir. Servis atan oyuncu vuruş anında servis hatası yaparsa önce bu hata dikkate alınır; servis ancak vuruştan sonra hatalı hâle gelirse pozisyon hatası esas alınır. FIVB, 2026 müsabakaları için karşılayan takımın da servis hareketi başladığı anda yerinden ayrılabileceği bir kural denemesini onayladı; bu denemede karşılayan takımın hakemin servis düdüğü anında doğru sırada olması yeterli sayılıyor.
Arka hat oyuncuları ve libero
Rotasyon yalnızca oyuncuların yerini değil, yapabileceklerini de belirler. Arka hattaki bir oyuncu, hücum vuruşunu ancak ön bölgenin gerisinden yapabilir: sıçrayışta ayakları hücum çizgisine değmemeli ya da çizgiyi geçmemelidir, vuruştan sonra ise ön bölgeye inebilir. Savunma uzmanı libero, yalnızca arka hat pozisyonlarındaki oyuncuların yerine girebilir; servis atamaz, blok yapamaz ve top tamamen file üst seviyesinin üstündeyken hücum vuruşunu tamamlayamaz. Liberonun giriş çıkışları oyuncu değişikliği sayılmaz ve sınırsızdır; ancak iki libero değişikliği arasında tamamlanmış bir ralli bulunmalıdır.
Taktik önemi
Rotasyon, takımların her pozisyonda farklı bir hücum ve savunma düzeniyle oynamasına yol açar. Örneğin pasörün ön hatta olduğu rotasyonlarda fileye yakın hücumcu sayısı azalır; bu nedenle takımlar oyuncularını başlangıç dizilişinde birbirini dengeleyecek biçimde, çoğunlukla aynı roldeki oyuncuları çapraz pozisyonlara yerleştirerek sıralar. Hangi rolün hangi pozisyondan oynadığı ve 5-1 ile 6-2 gibi oyun sistemleri smaçör ve pasör maddesinde ele alınır.